Historia
Warmia i Mazury
27 grudnia 2008
0

Krainy historyczne dawnych PrusWarmia i Mazury są krainami geograficznymi i historycznymi, wchodzącymi obecnie w skład województwa warmińsko-mazurskiego. Należy też dodać, że granice tego województwa nie pokrywają się całkowicie z granicami obu regionów ze względu na przynależność do tego obszaru administracyjnego wschodnich i południowo-wschodnich krańców Pomorza gdańskiego (część Żuław z Elblągiem, część Powiśla z Iławą oraz powiat nowomiejski z Nowym Miastem Lubawskim i Lubawą), a także skrawków Mazowsza. Największym miastem Warmii i stolicą województwa jest Olsztyn (około 175 tys. mieszkańców). Największym miastem na Mazurach jest Ełk liczący około 57 tys. mieszkańców. Poza tymi dwoma ośrodkami miejskimi ważniejszymi miastami na Warmii są: Lidzbark Warmiński (jej historyczna stolica) oraz Braniewo, zaś na Mazurach: Ostróda, Kętrzyn, Szczytno, Mrągowo, Bartoszyce, Morąg, Nidzica, Giżycko i Pisz.

Od Prusów do Prus

Zamek biskupi w Lidzbarku WarmińskimPrzed wiekami obszar obu regionów był zamieszkany przez bałtyjskich Prusów, którzy w latach 1230-1283 zostali podbici przez Zakon Najświętszej Maryi Panny, popularnie zwany krzyżackim, a ich ziemie zostały włączone w granice państwa zakonnego ze stolicą w Malborku. Duża część Prusów zginęła w walkach lub została wymordowana, natomiast pozostała część uległa germanizacji bądź slawizacji, w wyniku kontaktów ze sprowadzanymi przez Zakon od XV wieku polskimi osadnikami z sąsiedniego Mazowsza. W 1243 roku powstało biskupstwo warmińskie. Po ostatecznym podboju tych ziem Zakon rozpoczął kolonizację, sprowadzając osadników z krajów niemieckich, a także z Polski. Osadników słowiańskich osiedlano głównie na terenie Warmii i Mazur, dając w ten sposób początek dwóm grupom etnicznym – Warmiakom i Mazurom. W wyniku przegranej przez państwo zakonne wojny trzynastoletniej i ustaleń układu zawartego w 1466 roku w Toruniu, duża część terytorium państwa zakonnego (w tym Warmia) została przyłączona do Polski, natomiast Mazury pozostały w jego granicach. W 1525 roku mistrz Zakonu NMP Albrecht Hohenzollern wraz z prawie wszystkimi dostojnikami przeszedł na protestantyzm i jako książę pruski złożył hołd lenny królowi polskiemu Zygmuntowi I. Zakon na terenie Prus został skasowany, a jego miejsce zajęła administracja książęca. W wyniku sekularyzacji księstwa pruskiego cały jego obszar uległ prawie w całości luteranizacji, nie ominęło to także i Mazur, choć trzeba przyznać że Mazurzy początkowo mocno trwali przy katolicyzmie i protestantyzm zapanował w tym regionie dopiero w 1550 roku. W 1623 roku w Prusach książęcych przywrócono katolikom swobody religijne.

W XVI, XVII oraz XVIII wieku do Prus książęcych (od 1701 roku Królestwo Prus) napłynęła fala osadnictwa z polskiego Mazowsza, głównie chłopów uciekających przed bezwzględnym wyzyskiem feudalnym. W 1772 roku Warmia zostaje przyłączona do Prus, autonomia biskupstwa oraz klasztory zostają zlikwidowane a siedziba biskupów warmińskich przeniesiona z Lidzbarka Warmińskiego do Fromborka. W 1871 roku Warmia i Mazury jako część Prus i prowincji Prusy Wschodnie (Ostpreussen) znalazły się w granicach Cesarstwa Niemieckiego.

W państwie niemieckim

Krótko po zjednoczeniu Niemiec władze w Berlinie rozpoczęły tzw. Kulturkampf – politykę wymierzoną przeciwko uprzywilejowanej pozycji kościoła katolickiego, a także działania mające na celu germanizację ludności nie-niemieckiej (słowiańskiej oraz duńskiej w regionie Schleswig). Kulturkampf objął także Warmię i Mazury.

Warmiacy, jako katolicy, byli nastawieni zdecydowanie negatywnie wobec kulturkampfu co już niedługo potem wykorzystali działacze polskiego ruchu narodowego z prowincji poznańskiej (Provinz Posen), odnosząc w południowej Warmii duże sukcesy w „uświadamianiu narodowym” Warmiaków. Mimo wcześniejszego braku polskiej świadomości narodowej w regionie już na początku XX wieku połowa Warmiaków uważała się za Polaków, 25% za Warmiaków i 25% za Niemców. Jeżeli chodzi o Mazurów to trzeba przyznać, że ich stosunek do germanizacji był raczej nieprzychylny ale mimo tego Niemcy pruscy byli im bliżsi ze względu na protestantyzm. Tak więc efekty agitacji działaczy polskich na Mazurach były bardzo nikłe a ich jedynym oparciem były niewielkie skupiska miejscowych katolików choć i tam ich wpływy nie były dominujące.

Po pierwszej wojnie światowej w wyniku ustaleń traktatu wersalskiego w 1919 roku w granicach Polski znalazł się m.in. skrawek Mazur – powiat działdowski.

Po 1945

Po drugiej wojnie światowej Warmia i Mazury w całości znalazły się w granicach Polski. Mieszkający tu Niemcy (a wraz z nimi duża część Warmiaków i Mazurów) zostali wysiedleni do Niemiec. Co prawda, na terenie obu regionów (szczególnie na Warmii) pozostała znaczna część autochtonów, ale ze względu na chłodny, a często wrogi wobec nich stosunek ze strony władz i ludności napływowej oraz duże różnice mentalności, prawie wszyscy wyemigrowali do Niemiec, szczególnie w latach 70-tych i 80-tych. Obecnie niemalże cała ludność Warmii i Mazur jest napływowa, głównie są to etniczni Polacy, sporo jest też Ukraińców, trochę Białorusinów, Litwinów oraz przedstawicieli innych narodowości. Liczbę autochtonów szacuje się na około 4000 osób, z czego większość deklaruje narodowość niemiecką. Jeżeli chodzi o identyfikację z regionem to w przypadku autochtonów jest ona naturalnie mocna, natomiast u ludności napływowej więzi z regionem są słabe, choć w pewnym stopniu coraz bardziej dostrzegalne u ludzi młodych. Głównym problemem jest brak na Warmii i Mazurach zaplecza intelektualnego, które sympatyzowałoby z ideą regionalną i które mogłoby zbudować ugrupowanie polityczne o zabarwieniu regionalistycznym i nim pokierować. Mam jednak nadzieję że mieszkańcy Warmii i Mazur zaczną bardziej się identyfikować z naszymi regionami i zrozumieją, że regionalizm jest jedyną alternatywą wobec obecnego stanu.

Comments

comments