Bezsprzecznie Liwowie są historycznymi mieszkańcami dzisiejszej Łotwy. Wielu badaczy przychyla się do tezy, że są oni w prostej linii potomkami jednych z pierwszych ludzi, którzy pojawili się na wschodniobałtyckim brzegu

Liwowie to obecnie niewielka grupa etniczna zamieszkująca tereny w północnej Kurlandii pomiędzy Ventspils (Windawą) a przylądkiem Kolka na dzisiejszej Łotwie. Miejscem zamieszkania Liwów przed kilkoma wiekami było terytorium rozciągające się pomiędzy zachodnią Dźwiną i południową Estonią, a także Półwysep Kurlandzki. Bezsprzecznie Liwowie są historycznymi mieszkańcami dzisiejszej Łotwy. Wielu badaczy przychyla się do tezy, że są oni w prostej linii potomkami jednych z pierwszych ludzi, którzy pojawili się na wschodniobałtyckim brzegu. Według łotewskiego emigracyjnego historyka Arnolda Spekke w okresie neolitu-4000-1500 lat p.n.e. na ziemiach łotewskich pojawia się fala osiedleńcza plemion ugrofińskich, jak Lapończycy i Samojedzi. Nowi mieszkańcy obrabiali kamień, wyrabiali narzędzia z kości i kamienia, byli myśliwymi i rybakami. Ślady ich pobytu znajdujemy w nazwach jezior i rzek na Łotwie. Według łotewskich antropologów właśnie ci bałtyccy przybysze są przodkami Liwów. Język liwski należy do grupy języków ugrofińskich, najbliższy jest językowi estońskiemu.

„Kalamied” czyli rybacy

Liwowie nazywali siebie "randalist", czyli ludźmi z morskiego brzegu, albo "kalamied", czyli po prostu rybakami. Zgodnie z tą nazwą najczęściej zamieszkiwali oni tereny bezpośrednio położone nad morzem. Zajmowali się w większości rybołówstwem, w mniejszym stopniu zaś stopniu uprawą roli i hodowlą zwierząt. W kronikach rzymskich w opisie morskich wybrzeży Europy północnej, ich mieszkańcy są nazywani Levioni, Livonim i nazwa ta stała się później nazwą własną samego ludu. Po przejęciu we wczesnym średniowieczu kontroli nad ważnym szlakiem handlowym, rzeką Dźwiną ich kultura znacznie się rozwinęła, głównie dzięki handlowi z Gotami, Rusinami i Finami, a następnie ze Szwedami, Duńczykami i Niemcami. Język liwski w XII wieku używany był na ok. 70 procent terytorium dzisiejszej Łotwy.

W tym czasie wśród Liwów pojawili się kupcy niemieccy, wraz z nimi przybyli z Europy Zachodniej misjonarze. W 1190 roku książę liwski Kaupo przyjął chrzest. Jednakże większość Liwów trwała nadal w wierze swoich przodków. Momentem zwrotnym było skierowanie na bałtycki brzeg bremeńskiego kanonika Alberta Buksgewdena, który zorganizował krucjatę przeciwko wszystkim poganom "kraju bałtyckiego". W latach 1206-1207 niemieccy rycerze przeprowadzili kampanię nazwaną Północną Krucjatą, a Liwowie zostali przy pomocy siły nawróceni na chrześcijaństwo. Od końca XIII wieku tereny dzisiejszej Łotwy były we władaniu Niemców. Aż do XVI wieku, do końca średniowiecza jedynie na 10 procentach tego obszaru używano języka liwskiego i stale zmniejszał się jego zasięg na skutek wypierania go przez język łotewski.

Dumania ostatniego Liwa

Częściowo z powodu kolejnych wojen prowadzonych na tym obszarze przez Moskwę, Rzeczpospolitą Obojga Narodów i Szwecją, częściowo zaś z powodu asymilacji, Liwowie z Liwonii zostali ostatecznie prawie w całości zasymilowani jako część etnosu łotewskiego. Wielu przedstawicieli tegoż ludu dotknęła również epidemia dżumy w latach 1710-1711. W 1631 roku szwedzki badacz Burens opisywał język liwski jako ginący i używany w kilku wsiach. Wiosną 1846 roku ekspedycja z Petersburskiej Akademii Nauk udała się na obszary dawnej Liwonii. Jej uczestnicy natknęli się w okolicach basenu rzeki Salach na liwskie imiona i liwskie nazwy zagród. Były to ostatnie już pokolenia, które nie mówiły, ale jeszcze znały język liwski. Nawet ludzie starsi, którzy znali język liwski, obawiając się izolacji w środowisku łotewskim, szybko w rozmowie przechodzili na język łotewski. Jednym z ostatnich znawców języka liwskiego był Gusts Bistnieks. Gdy zmarł, został pochowany na cmentarzu w Salacgriva. Wieść o jego śmierci poruszyła łotewskie kręgi opiniotwórcze. Młody łotewski poeta z sąsiedniej gminy, Mikelis Krogzemis-Auseklis napisał pamiątkowy wiersz elegijny "Dumania ostatniego Liwa na dopływem rzeki Salaca". W II połowie XIX wieku język liwski i kultura Liwów ostatecznie znikły z terenów znanych obecnie jako Liwonia. Jednakże w dialekcie liwońskim języka łotewskiego zachowało się wiele zapożyczeń z rodzimego języka Liwów, a inne wpływy tegoż języka są widoczne w wielu nazwach geograficznych w regionie. Pierwsza książka napisana alfabetem łacińskim w języku liwskim wyszła w Londynie w 1863 roku. Była nią "Ewangelia Św.Mateusza".

Dzielni żeglarze, czy mściwi rozrabiacy?

Na terenach nad Zatoką Ryską w Kurlandii, język i kultura Liwów znalazły się również pod wielkim naporem procesów asymilacyjnych, jednak przetrwały na samym krańcu Półwyspu Kurlandzkiego, nazywanego Wybrzeżem Liwońskim bądź Liwskim Brzegiem. Wspólnota Liwów z tego obszaru była silnie związana z morzem i rybołówstwem. Stąd wywodzili się najśmielsi żeglarze i rybacy. O kurlandzkich Liwach tak pisał niemiecki pastor V.Hilners w swej pracy "Liwowie na północnym wybrzeżu Kurlandii", utrzymując, że przede wszystkim ich głównym wyżywieniem były śledzie i szprotki, i to tylko wtedy, gdy było ich pod dostatkiem. Były bowiem również lata mizernych połowów-wówczas Liwom doskwierał głód i nędza. Jak zauważył, liwski charakter jest bardziej podobny do estońskiego niż łotewskiego. Twierdził, że mocny gniew Liwów przeradzał się najczęściej w zaciekłą nienawiść i niezłomny upór. Byli pamiętliwi i mściwi. Często oddawali się pijaństwu i kradli. Szczególnie z wielkim upodobaniem wyprawiali się na rabunek łodzi, które podczas sztormu osiadły na mieliźnie. Wybrzeże Liwońskie było oddzielone od reszty kraju gęstymi obszarami leśnymi i bagiennymi. Liwowie z półwyspu utrzymywali znacznie więcej kontaktów z Estończykami zamieszkującymi wyspę Saaremaa, położoną na północ od Zatoki Ryskiej, niedaleko przylądka w Kolce, jednej z osad Liwów. W takiej izolacji liwscy rybacy zachowali swoją odrębność etniczną przez wieki, aż do XX wieku.

W efekcie wielkiej wojny europejskich mocarstw zmieniła się mapa Europy Środkowo-Wschodniej. W 1918 roku powstała Republika Łotewska, a Wybrzeże Liwońskie stało się częścią jej terytorium. Państwo łotewskie wspierało działania mające na celu odrodzenie języka i kultury Liwów. 2.IV.1923 roku założono Wspólnotę Liwońską, która skupiała reprezentację narodu liwońskiego. Przy wspólnocie powstał chór, a na obszarze wybrzeża zaczęto organizować festiwale pieśni Liwów. Później przyjęto projekt flagi Liwów, zielono-biało-niebieskiej, o proporcjach 2:1:2.

Kolor lasu, plaży i morza

Trzy kolory oznaczały: lasy (zieleń), plaże (biel) i morze (błękit), a podział podobny do łotewskiej flagi symbolizował związki z Łotwą. W 1923 roku Karis Stalte napisał słowa liwskiego hymnu-"Min Izama, Min Sindima" (Moja ojczyzna, moja ojcowizna). Chociaż rząd w Rydze zabronił Liwom zorganizowania oddzielnego od centralnego kościoła luterańskiego, to jednak zaakceptował wprowadzenie języka liwskiego jako przedmiotu wybranego w szkołach podstawowych na Wybrzeżu Liwońskim. Wg. spisu w 1935 roku na 892 osób mieszkających na wybrzeżu znajomość języka liwskiego potwierdziło 514 osób, tj. 58 procent. Sprawy religijne rozwiązano, tworząc dwie parafie liwskie (w Kolce i Mazirbe) w ramach łotewskiego kościoła luterańskiego.

W 1923 roku powstała w rejonie Dundaga na Liwskim Brzegu spółdzielnia rybacka o nazwie "Kala" (Ryba), której pierwszym przewodniczącym został Didriks Volganskis, znakomity rybak, budowniczy łodzi, liwski działacz narodowy i publicysta. Spółdzielnia zrzeszała ponad 80 rybaków. W roku 1929 roku w Kosrags wg. projektu i pod kierownictwem Didriksa Volganskisa rybacy rozpoczęli budowę mola, które miało ułatwić dobijanie łodzi motorowych, a także eksploatację wodorostów służących jako nawóz. O swoich doświadczeniach z zakresu szkutnictwa i eksploatacji łodzi rybackich Volganskis pisywał do miesięcznika "Vestnesis Zvejniecibas" (Rybacki Goniec). Z jego inicjatywy spółdzielnia 23.VI.1930 roku zorganizowała święto rybackie z zawodami na morzu. Didriks Volganskis był głównym inicjatorem i koordynatorem budowy Liwskiego Domu Narodowego w Mazirbe.

„Ten dom zbudowali Liwowie...”

W latach 30-tych XX wieku Mazirbe było dużą wsią o zabudowie osiedlowej. Znajdował się w niej kościół, urząd pocztowy, stacja kolejowa, cegielnia i tartak. Stanowiła centrum kultury liwskiej. Mazirbe stało się siedzibą władz Związku Liwów, tutaj znajdowała się druga siedziba redakcji miesięcznika "Livli". W 1936 roku Mazirbe zaszczycił swoją obecnością łotewski prezydent Karlis Ulmanis. 9.VIII odbyło się tu na plaży Święto Morza, nabożeństwo oraz zawody wioślarskie i żeglarskie. W Mazirbe wybudowano Libiestu Tautas Nams (Liwski Dom Narodowy). Dom ten powstał dzieki zbiórce funduszy na terytorium Łotwy, Estonii, Finlandii i Węgier. Łotewski Fundusz Kultury z prezydentem Karlinem Ulmanitem na czele przeznaczył na budowę Domu dotację w wysokości kilkunastu tysięcy łatów. Połowę środków zewnętrznych wyasygnowali Finowie. Napis na tablicy z czarnego fińskiego granitu, umieszczony przy głównym wejściu do budynku, informował, iż: "Ten Dom wznieśli Liwowie z pomocą swojej ojczyzny Łotwy i bratnich narodów: fińskiego, estońskiego i węgierskiego". Prawie ukończony budynek otwarto 6.VIII.1939 roku. W Mazirbe wywieszono łotewskie i liwskie flagi, wieś wyglądała wówczas imponująco. Gmach budynku oświetlono w zupełnie nowatorski sposób, za pomocą specjalnej elektrowni wiatrowej umiejscowionej na jego dachu. Odczytane przesłanie adresowane do potomności kończyło się słowami: "Jednocześnie wraz z ostatnimi ludźmi, którzy mówią po liwsku, odejdzie także ostatni Liw, wówczas wraz z nim zejdzie z oczu historii starożytny naród. Ostatni Liwowie to coś więcej niż tylko święty znak pamięci, którego wszyscy nawzajem powinniśmy świadomie strzec. Ta budowa ze wszystkich stron świadczyć będzie następnym pokoleniom, aby starały się zachować starożytną liwską mowę z pomocą bratnich narodów i ich ojczyzny-Łotwy".

Niestety Liwowie nie cieszyli się długo swoim Domem Narodowym. W 1940 roku Łotwa, podobnie jak Litwa i Estonia zostały zajęte przez Armię Czerwona. Ta inwazja zakończyła proces odrodzenia kultury Liwów. Już w 1940 roku Związek Liwów został przez władze sowieckie rozwiązany i wielu liwskich działaczy zostało poddanych represjom. Wszystkie przejawy niezależnej działalności kulturalnej zostały zabronione. Mieszkańców Wybrzeża Liwońskiego wysiedlano ze swoich terenów. Większość z nich przeżyła wojnę w Rydze bądź na terytorium Kurlandii, a część uciekła przez Morze Bałtyckie na szwedzką wyspę Gotlandię. Półwysep Kurlandzki stał się miejscem zaciętych walk aż do kapitulacji oddziałów niemieckich i jednostek łotewskich 5.V.1945 roku.

W okresie sowieckim Liwowie byli poddawani dotkliwym represjom ze strony Moskwy. Zabroniono im kontynuowania rybołówstwa. Wielu z nich zostało również wysiedlonych na Syberię. W 1949 roku mocno dotknęła ich kolektywizacja, utworzono wówczas kołchoz rybacki "Banga" (Bałwan morski). W 1955 roku na terenach zamieszkałych przez Liwów powstała sowiecka baza wojskowa. Ostatecznie wszystkie wsie z zachodniej części Brzegu Liwów zostały opuszczone przez mieszkańców z powodu utworzenia przez Rosjan "zamkniętego obszaru granicznego na wybrzeżu Kurlandii".

Ostatnich trzydziestu pięciu

We wczesnych latach 70-tych XX wieku liwońscy śpiewacy otrzymali pozwolenie władz na założenie chóru "Livlist" w Ventspils (Windawie). W okresie gorbaczowskiej pierestrojki została utworzona Wspólnota Kultury Liwońskiej, przemianowana wkrótce na Unię Liwońską. Latem 1989 roku w Mazirbe odbyły się pierwsze jeszcze bardzo skromne uroczystości z okazji rocznicy 50-lecia otwarcia Liwskiego Domu Narodowego. Pomimo wielu historycznych kataklizmów sam gmach ocalał. W latach 1947-1953 na piętrze budynku zakwaterowano Radę wsi, a na jej miejsce wprowadzili się później robotnicy z Ukrainy, huculscy górale. W budynku odbywały się m.in. spektakle dla sowieckich żołnierzy ochrony pogranicza, urządzono w nim również kołchozową stołówkę. 6.VIII. 1989 roku w Mazirbe wokół Liwskiego Domu Narodowego znów powiewały liwskie, łotewskie i estońskie flagi narodowe. W uroczystości wzięły udział tysiące ludzi. Wszystkich zebranych połączyła nadzieja na renesans życia narodowego w republikach nadbałtyckich.

Po rozpadzie Związku Sowieckiego w 1991 roku Łotwa odzyskała niepodległość. Dzięki temu Liwowie ponownie zostali uznani za mniejszość etniczną, której język i kultura muszą być chronione i rozwijane. Wszystkie nieruchomości, które zostały odebrane Liwom w okresie okupacji zostały im zwrócone. Budynek Liwskiego Domu Narodowego w Mazirbe został zwrócony właścicielom i przekształcony w muzeum historyczne, nazwane Domem Liwów. Język liwski został ponownie wprowadzony do szkół podstawowych na obszarze Wybrzeża Liwońskiego, jako przedmiot główny i obowiązkowy. Jest także wykładany na uniwersytecie w Rydze. 25.X.1991 roku łotewski rząd utworzył dekretem Rady Ministrów na terenie Wybrzeża Liwów obszar chronionego krajobrazu kulturalno-przyrodniczego, nazwany Livod Randa (Wybrzeżem Liwońskim), na terenie którego znalazło się 12 liwońskich wiosek: Luzna, Mikeltornis, Lielirbe, Jauciems, Sikrags, Mazirbe, Kosrags, Saunags, Vaide, Kolka, Pitrags i Melnsils. Na tych terenach zabronione jest zakładanie hoteli, restauracji i innych obiektów, które mogłyby naruszać dziedzictwo kulturowe Liwów.

Naród liwski liczy obecnie ok.2000 osób, z czego 1700 żyje w 12 wioskach na terenie Wybrzeża Liwońskiego, zaś pozostali w innych łotewskich miejscowościach, głównie w Rydze. Wg. danych z 1995 roku języka liwskiego używało ok. 35 osób, z czego 15 do 20 używało go w stopniu płynnym. Znacznie więcej osób identyfikuje się z liwską wspólnotą narodową, prowadząc badania nad językiem i kulturą ludzi z morskiego brzegu, będąc wiernymi przesłaniu jakie niosą słowa liwskiego hymnu:

Miłością mojego życia jesteś ty, moja droga ojczyzno!

Moja ojczyzna, moja ojcowizna

i ty ukochany morski brzegu,

Tu gdzie morskie fale pluskają,

A na brzegu kochane sosny rosną.

Autor tekstu jest Konsulem Honorowym Republiki Łotewskiej na Pomorzu.

--------
Tagi: Kultura i dziedzictwo | Liwowie | Łotwa | grupa etniczna | Zatoka Ryska | Kurlandia |

Dodaj swój komentarz do tego artykułu.

WjezgZuk
That's a smart way of loiokng at the world.

XUInZueKhUVLdrN
cK031y efrdcxiuhrlh

atllrkMenxgFsGoKJV
drqBSl , [url=http://cazvyrulgqmd.com/]cazvyrulgqmd[/url], [link=http://ytodbzozfshr.com/]ytodbzozfshr[/link], http://lpawmidxzvho.com/

JDmtqEQLkp
Nb6BaI mjbwhilxqsms

XPAcZOhUKdVxNs
mkbdgD , [url=http://mqsmugojrhew.com/]mqsmugojrhew[/url], [link=http://zbujqgiyhvbo.com/]zbujqgiyhvbo[/link], http://ctqcixwlhaul.com/