Friedrich Wilhelm Kuhnert: Śląski malarz

Gorol. Co oznacza to słowo?

06SEP

Na Śląsk ściągano nowych mieszkańców z całej Polski. Z biegiem lat słowo „gorol”, dotyczące początkowo przybysza z gór, przylgnęło do ogółu mówiących inaczej, niż po śląsku

Narodziny górnośląskiego przemysłu przyniosły spore zmiany w dotychczasowym życiu Ślązaków. W celu zapewnienia siły roboczej dla licznie powstających kopalń i hut, zreformowano „odwieczne” niemal prawa rządzące wzajemnymi relacjami właścicieli ziemskich z mieszkańcami. W uproszczeniu można powiedzieć, że ci drudzy zyskali swobodę wyboru miejsca zamieszkania, ożenku czy rodzaju wykonywanej pracy. Chodziło o umożliwienie przekształcenia się dawnej warstwy chłopów w robotników najemnych.

Już w średniowieczu, jako fachowców od przemysłu, osiedlano tutaj doświadczonych pod tym względem Niemców, Belgów, Szkotów oraz przedstawicieli innych nacji. Ślązacy prędko i chętnie uczyli się nowych umiejętności. Z biegiem lat ta swoista mieszanina wielu współistniejących kultur ewoluowała do znanych nam dziś pojęć Śląska i Ślązaka.

Przemysł rozkwitał, produkcja rosła, zapotrzebowanie na siłę roboczą zaczęło przekraczać możliwości prokreacyjne Ślązaków. Dzięki temu, że przemysłowcy budowali familoki, kościoły, szkoły i szpitale, na Śląsk zaczęły napływać fale „nowej” ludności. Dość licznie początkowo przybywali tutaj górale z Beskidów i Podhala. Ich śpiewna mowa wyraźnie ich odróżniała od miejscowych. Ślązacy nazywali tych przybyszów wspólnym określeniem „gorol”. Było to określenie stricte geograficzno-lingwistyczne. Gorol to Polak, osoba mówiąca językiem innym niż śląski, mająca swoje rodowe korzenie poza Śląskiem.

Po odrodzeniu Polski, a jeszcze bardziej po II wojnie światowej, śląskie bogactwa naturalne zaczęto eksploatować na znacznie większą skalę. Oczywiście znacznie też zdynamizowano proces zwiększania gęstości zaludnienia. Na Śląsk ściągano nowych mieszkańców z całej Polski. Z biegiem lat słowo „gorol”, dotyczące początkowo przybysza z gór, przylgnęło do ogółu mówiących inaczej, niż po śląsku.

Niestety, zaistniało także nowe zjawisko. Ludzi kwaterowano niemal „hurtem” w robotniczych hotelach. Bez, tak wiele znaczących dla rdzennego Ślązaka, rodzin, bez typowych, przydomowych zajęć, spędzali czas na oddawaniu się „niecnym” rozrywkom, nieraz suto zakrapianym alkoholem. Młodzieńcza fantazja, alkohol, przekonanie o wyższości nad „ciemnymi Ślązakami” sprawiły, że słowo „gorol” zyskało nowe, tym razem negatywne znaczenie. I tak pozostawało bardzo długo.

W życiu codziennym jednak, po kontekście zdania czy rozmowy, można rozróżnić, czy chodzi o gorola w sensie określenia bardziej pierwotnego, czy o gorola w sensie negatywnym – tych drugich jest już na szczęście coraz mniej. Bo, tak jak przed wiekami, śląska kultura i obyczajowość potrafią stawać się częścią życia „nowych” mieszkańców. Oni sami także potrafią dawać na to liczne dowody – a dla Ślązaka każdy przybysz jego ziemię kochający, szanujący ją i nasze zwyczaje jest też Ślązakiem. Takim „naszym gorolem” – w pozytywnym tego określenia znaczeniu.

Niemal 50 lat temu na Śląsk przybył z Kielc Marek Wacław Judycki. Tutaj pobierał nauki, rozpoczął pracę w przemyśle węglowym. Czego się nauczył, co dobrego wyniósł też z rodzinnych stron – przekazywał następnym pokoleniom jako nauczyciel w górniczych szkołach. Po latach doczekał emerytury. Ale nie oddał się „szlachetnemu nicnierobieniu”. Obdarzony cennymi umiejętnościami, zaczął zapełniać swój czas tworzeniem. A tworzy niemało. Wykorzystując pióro i życiowe doświadczenia pisze opowiadania i felietony, dzięki wrodzonemu poczuciu humoru tworzy fraszki i satyry, a jako człowiek „otrzaskany” z poezją pisze również wiersze. Sam też chętnie je recytuje, a nawet śpiewa!

Czytanie wielu już książek staje się czytelnikom bardziej przyjemnym, właśnie dzięki pracy Marka Judyckiego. Bowiem ten dość wszechstronny artysta pięknie rysuje. Jego ilustracje i grafiki ozdobiły na przykład wydaną ostatnio książkę "wice-Ślązaczki Roku" Anieli Stanisławskiej, pod tytułem „Opowieści białej sowy”, traktującej o legendach z Kochłowic.

Innymi z pasji Marka są heraldyka, historia, barwa i broń. Stworzył cykl ilustracji, które z tekstem Jerzego Sperki wydano pod tytułem „Ilustrowane dzieje Polski 966-1795”. Spośród jego prac wymienię jeszcze kolekcje herbów szlachty śląskiej, serie strojów ludowych, poczet diabłów herbowych, czy też barwne obrazki rudzkich kamienic mieszczańskich z uwidocznieniem ich unikatowej ornamentyki. Rudzkich – bo Marek Judycki mieszka w Halembie.

Sam mówi o sobie, że jest „scyzorykiem” – czyli kielczaninem z urodzenia. Bo z wyboru, co potrafił pięknie udowodnić, jest Ślązakiem. Tak dla odprężenia, czasem rysuje karykatury swoich znajomych, przyjaciół, czy znanych osobistości „ze świecznika”. Nie są to jednak typowe dzieła, określane potocznie właśnie mianem karykatur. To prace, w których stara się pokazać osobowość i dobre strony portretowanego człowieka. Nie bazują one bowiem na deformowaniu cech anatomicznych ludzkich twarzy i postur. Na próżno szukać w nich szyderstwa, uszczypliwości czy rubaszności. Dlatego autor sam nazywa je po prostu „konterfektami”.

5 sierpnia w Muzeum Miejskim w Rudzie Śląskiej otwarto wystawę pod nazwą „Konterfekty życzliwe, czyli karykatury Rudzian (i nie tylko) z teki Marka Wacława Judyckiego”. Licznie przybyli na otwarcie wystawy goście mogli posłuchać jego przemowy, a nawet poznać piosenkę we własnym wykonaniu aktora. Akompaniował mu przy tym na fortepianie jego dawny uczeń, Damian Stanek. Dyrektor muzeum, Bernard Szczech chciałby pokazać znacznie więcej z ogromnego dorobku Marka – niestety szczupłość miejsca pozwoliła na wyeksponowanie w dwóch salach jedynie około 220 rysunków z owymi konterfektami. W kilku gablotkach można dostrzec okładki i ilustracje książek, które właśnie Marek ozdabiał swoim piórkiem. Wystawa potrwa do 10 września – warto odwiedziny rudzkiego muzeum umieścić w swoich planach.

Tak sobie myślę, że poszczególne nacje stanowiące obecny śląski naród, można porównać do drzew. Ślązak „rdzenny” to dąb. Mocny, wytrwały, niemal odwieczny. Jego nasiona padają blisko – z nich wyrasta dębowy zagajnik. Zaś z twardego, dębowego drewna powstają rzeczy trwałe, przez co bardzo cenione.

Gdzieś w oddali wyrosły piękne brzozy. Ich urodziwe pnie rosną szybko i licznie. Niesione za sprawą wiatru, ich nasiona padają nawet między dęby, gdzie wyrastają razem z nimi w znakomitej symbiozie. Razem tworzą las. Dęby dają poczucie pewności i siły, zaś do brzozy warto się nawet przytulać – potrafi przekazywać ludziom jony pozytywnej energii, co potwierdzają dendrolodzy.

W czasie mroźnej zimy chętnie grzejemy się przy kominkach. Drewno dębowe daje dużo ciepła, spala się powoli i majestatycznie. Ale wystarczy dołożyć brzozowe polano, by ogień zaczął wesoło buzować, oprócz ciepła cieszy nas wtedy przyjemny widok wesołych ogników.

I taki właśnie jest Marek Judycki. Zapuścił tutaj korzenie, razem z nami tworzy ten „śląski las”. Dał się poznać jako ktoś wartościowy, niemal niezbędny. Po prostu, mówiąc tak między Ślązakami, to nasz gorol…

--------
Tagi: Publicystyka | Polacy | Górnoślązacy | Marek Judycki | stosunki społeczne |

Komentarze (14)

Dodaj swój komentarz do tego artykułu.

hanys i cider z piekor napisał(a):


a kogo okreslo sie jako hadziaj? Moze wtos to odpowie. Dzienkuja z gory.

spadkobierca napisał(a):


Hadziajem określano człowieka nie dbającego o swój wygląd, stan odzienia i obuwia, czyli takiego ciaracha, lub po prostu biedaka.
Myślę, że to było pochodną postrzegania przybywających tu ludzi z kresów wschodnich, szczególnie po roku 1945.
Tamte regiony były dość zacofane, dodatkowo ruscy tępili tam inteligencję, wielu przesiedlono do Polski. Tą ludnością zasiedlono Dolny Śląsk, a u nas np. Gliwice.

dawid napisał(a):


Niezupełnie moim zdaniem Hadziaj to na kresach wchodniej Polski też oznaczało rolnika - z rosyjskiego gospodarstwo rolne "хозяйство". Generalnie Hadziaje to na Śląsku było określenie osoby pochodzącej z kresów wschodnich lub rolnika nieudacznika - "gospodarujesz jak hadziaj"i pod tym względem opinia spadkobiercy też jest poniekąt słuszna - hadziaj jako nieudacznik i "przybysz" zarazem.

hubert napisał(a):

hadziaj
dawid cheba mo racjo

Karol napisał(a):

Hadziaj
Hadziaj, w Wielkopolsce, to bardzo rozpowszechnione przed II wojną określenie mieszkańca dawnego zaboru Rosyjskiego. Prawdopodobnie ukute w drugiej połowie XIX wieku. Osoby pochodzącej z nieprawego łoża w wyniku wymieszania z dawnym zaborcą, najczęściej poprzez gwałt lub nierząd. Wynika z przekonania Wielkopolan iż Kraj Nadwiślański (albo Przywiślański) był tzw. "burdelem Imperium Rosyjskiego", co miało według mieszkańców Wielkopolski tłumaczyć lenistwo i niedbały wygląd mieszkańców np. Warszawy, czy Kielc.

ŚLONZOK napisał(a):

RZETELNOŚCI
Dopraszam się rzetelności, więc w moim odczuciu narodowość to nie jest kwestia wyboru czy wymysłu, dziedziczy się ją po matce- możecie sobie zobaczyć jak to u Żydów wygląda.
Jeżeli ktoś chce robić ideologię to niech robi, ale niestety POGARDY jaką niektórzy Ślązacy rdzenni obdarzają ludność napływową nie odwróci nikt, a szkoda.
Dobrze mi się robiło z Gorolami na grubie, fajne były synki i rzetelne i robotne, ale to nie przeszkadzało innym moim kolegom mieć ich za nic - to przykre i dlatego zawsze trzimia sztama z Gorolami, no i dajecie mi jeszcze powód- JA jestem stąd, JA jestem POLAKIEM i "Naród Śląski" uważam za absurd. To, że chce się niektórym z was do żłoba nie oznacza, że istnieje osobny naród śląski.

cirano napisał(a):

Czynściowo błondzisz...
Hmmm, czyńsciowo dom ci recht. Żodyn z nos niy neguje, że som i "nasze gorole", ale ci (w czynści), jak i ty pozostanom Polokami, a ci działajom czynsto przeciw Ślonskowi

urodzony na śląsku napisał(a):

Hadziaje z Gliwic
Drogie Hanyski odnośnie ,,hadziajstwa,, ze wschodu ,którym zaludniono Gliwice to właśnie ci ludzie współtworzyli Politechnikę Ślaską i to dzieki nim w Gliwicach jest dzisiaj ,,zaplecze,, wykwalifikowanej kadry zawodowej i z wykształceniem wyższym,miasto preżnie się rozwija.Dla porównania gdzie jest dzisiaj RudaŚl. albo Rybnik zamieszkane w większości przez rdzennych ślązaków.Więc te ,,hadziaje ,,ze wschodu wcale nie takie głupie;)

Gość napisał(a):

O Hadziajach
Przybysze ze Wschodu do gospodarzy śląskich zwracali się podobno słowami Hazjaj, Hazjajka (coś takiego usłyszałem kiedyś od mojej mamy). Stąd prawdopodobnie zostali oni nazwani Hadziajami. W gospodarstwie, z którego pochodzi moja mama podobno przez jakiś czas jednocześnie zamieszkiwały dwie rodziny - Śląska i ze Wschodu. Ci ze Wschodu po jakimś czasie przenieśli się gdzieś indziej.

DoDo Marmarosa napisał(a):

śląskie drzewa
Są jeszcze śląskie buki na Śląsku środkowym. Rosną, rosną, rosną...

Mateusz napisał(a):

Hadziaj
Mieszkam w wielkopolsce na terenach należących dawniej do Prus i "hadziajem " nazywamy ludzi zza rzeki a dokładnie zza Prosny jeszcze dokładniej z Chocza . Każdy Choczak to hadziaj , szuszfol , uszol , trol i podczłowiek .

Jak sie spytacie kogokolwiek w regione co oznacza słowo [HADZIAJ- CHADZIAJ ] uzyskacie odpowiedć ze to mieszkaniec Chocza (CHoczkongu)

Zygmunt napisał(a):

Szukam Cesaroków
W sprawie Chadziajów rację mają Spadkobierca, Dawid, Urodzony na Śląsku i Mateusz. Wiem, bo szukałem ich drogą ankietową. Teraz szukam Cesaroków - kto oni, gdzie mieszkają (dokładnie!!!), co się o nich mówi, a co mówią sami o sobie. Bywa i tak, że kogoś nazywają, np. Cesarokiem, a on tej nazwy nie akceptuje. Tak to jest z nazwami, które przecież są przezwiskami.

Zygmunt napisał(a):

Szukam Cesaroków
W sprawie Chadziajów rację mają Spadkobierca, Dawid, Urodzony na Śląsku i Mateusz. Wiem, bo szukałem ich drogą ankietową. Teraz szukam Cesaroków - kto oni, gdzie mieszkają (dokładnie!!!), co się o nich mówi, a co mówią sami o sobie. Bywa i tak, że kogoś nazywają, np. Cesarokiem, a on tej nazwy nie akceptuje. Tak to jest z nazwami, które przecież są przezwiskami.

Dariusz Łukacz napisał(a):

CEL i JEDNOŚĆ
Tylko Ludzie niskiej inteligencji, posługują się nazewnictwem obraźliwym ( agresją ) co do pochodzenia, przynależności i wyznania w innego człowieka. Myślę sobie, że HADZIAJE i ŚLĄZACY powinni ŻYĆ razem w zgodzie i powinni współpracować wspólnie dla wspólnego rejonu gospodarczego którym wspólnie zamieszkujemy. POLAK i ŚLĄZAK RAZEM może więcej niż osobno. Zgodnie z regułom dzieci nie dziedziczą grzechu po ,,dziadkach,, tzn. z czasów II wojny światowej; mamy nowoczesny świat. EUROPĘ

Dodaj komentarz

Wszystkie pola są obowiązkowe.

Twoje imie:
Twój mail:
Tytuł komentarza:
Komentarz:
Wynik równania: 3 + 1 = ?